Dermatografie

Tatoeage
verwijdering

Ad stigmata tollenda medicamentum

Het verwijderen van tatoeages door de eeuwen heen

Zo lang als het tatoeëren bestaat wordt er al gezocht naar methoden om tatoeages weer te verwijderen. Het is zelfs zo, dat uit de Romeinse tijd minder bekend is over hoe men tatoeëerde dan over het verwijderen ervan.

De lijfarts van keizer Claudius, Scribonius Largus, is de auteur van het oudste werk over dit onderwerp. In zijn 'Ad stigmata tollenda medicamentum' (Een medicijn voor het verwijderen van tatoeages) geeft hij verschillende recepten. Zelf vond hij na lang onderzoek het ideale middel.

Keizer Claudius

Alexandrijnse cantharides of Spaanse vlieg

Het bestond uit 'tenen witte knoflook, fijngestampt met Alexandrijnse cantharides ('Spaanse vlieg') en een afkooksel van zwavel, bronzen munten, bijenwas en olie'. De werking van dit merkwaardige mengsel berust ongetwijfeld op de blaartrekkende eigenschappen van cantharides, waardoor oppervlakkig liggende pigmenten verdwijnen. Door de haast onvermijdelijke ontsteking die volgde zal ook een groot deel van de dieper liggende kleurstoffen verdwenen zijn. Het deed er dus eigenlijk niet zoveel toe welke ingrediënten werden gebruikt, als ze maar een irriterende werking hadden. Latere artsen experimenteerden er lustig op los. Zij gebruikten allerlei niet direkt voor de hand liggende stoffen: het schuim van de binnenkant van de pispot gemengd met sterke azijn, boterbloemen met bladeren van de kapperstruik, gemalen duivenpoep met azijn. Later stapte men eenvoudig op de sterkere zuren over, zoals zwavel- of salpeterzuur.

In de eerste zes eeuwen van onze jaartelling werd het tatoeageverwijderen een aparte medische specialisatie. Er moeten toen nogal wat getatoeëerden rond hebben gelopen. Na de 11de eeuw wordt tatoeage kennelijk minder populair in onze gewesten, gezien de weinige tekstbronnen. Pas vanaf het begin van de 19de eeuw is er weer sprake van een opleving.

De franse dermatoloog Variot introduceerde in 1888 een nieuwe methode om tatoeages te verwijderen. Variot gebruikte een combinatie van tannine met zilvertannaat. Ondanks het optreden van hoge koorts en allerlei andere bijverschijnselen bleek de methode op de een of andere manier toch effectief te zijn. Briault gaf de voorkeur aan zinkchloride.

In 1928 zien wij dat er in Amerika op een vergelijkbare manier tatoeages worden verwijderd door Shie. Anderen ontwikkelden methoden die wegens de negatieve bijwerkingen en de slechte resultaten geen lang leven hadden. Zo leidde het gebruik van zinkchloride vaak tot misvormende littekens.

Lacassagne en Rousset waren voorstanders van het gebruik van kaliumpermanganaatkristallen als schuurmiddel. Deze methode werd in 1957 door Zierz en Reidenbach aanbevolen als een 'eenvoudige, veilige en betrouwbare methode'.

Lacassagne

Een overzicht van de gangbare methoden voor het verwijderen van tatoeages

Regelmatig vragen collega's nog aan mij (E. M. van der Velden) of ze een tatoeage kunnen verwijderen met trichloorazijnzuur en/of fenol. Ik vertel ze dan dat ze deze methode het best kunnen uitproberen bij hun schoonmoeder, zeker als ze volhouden dat er in de literatuur lovend over geschreven wordt. Het verwijderen van tatoeages vergt veel kennis van tatoeagetechnieken, kleurstoffen, de vele methoden met hun specifieke voor- en nadelen, en als laatste een zeer specifieke kennis van de huid, waar het tenslotte allemaal in gebeurt.

De huidige methoden om er - ook niet ongeschonden - vanaf te komen zijn dermabrasie, het chirurgisch afschaven van laagjes huid, het bewerken en schuren van de huid met keukenzout, het wegsnijden van de huid, de tissue-expander methode of huidtransplantatie. Het hoeft geen betoog dat de laatste methode in verhouding tot de medische noodzaak nogal kostbaar is.

Tatoeages proberen te verwijderen met tatoeagemachine door middel van respectievelijk verdund zoutzuur en accuzuur. Resultaten veel pijn, littekens en de kleurstoffen zijn nog altijd aanwezig.

Het proberen te verwijderen met vloeibare stikstof.

Tattoo verwijdert d.m.v. gedeeltelijk wegsnijden (partitiele excisie).

Het wegsnijden van tatoeages waarna huidtransplantaten worden aangebracht.

Tattoo na tissue-expander.

Tattoo na tissue-expander en laserbehandeling.

Excisie tatoeage.

Excisie tatoeage.

Huid-transplantaten na verwijdering tatoeage.

Deze tatoeage is zeer recent behandeld met bovenstaande lasers in het AMC en het Medisch Laser Centrum te Amsterdam. Bovenstaande foto laat zien hoe het er uit ziet na 15 X Nd: YAG - laser en 7 X Robijn - laser.

Zoals u kunt zien zijn deze patienten voor hun leven verminkt door deze opvallende littekens.

Een nieuwe tatoeage

Het gebeurt ook dat de ontevreden klant teruggaat naar de middenstander die hem het produkt heeft aangesmeerd, de tatoeëerder. Een veel voorkomende reden van ontevredenheid is, dat de geliefde 'Marie' die op de arm is vereeuwigd, reeds lang heeft plaatsgemaakt voor Ans of Truus.

Als de tatoeëerder een diep psychologisch inzicht paart aan een fijn commercieel gevoel, dan verlaat de tevredengestelde klant zijn bedrijfspand met een nieuwe tatoeage, die over de oude is heengezet. Dit lijkt aanvankelijk een acceptabel resultaat te geven, want de tatoeëerder heeft er een keurige huidkleur overheengezet. Deze truc wordt al sinds het begin van de 19de eeuw toegepast, maar geeft slechts tijdelijk respijt. Vroeg of laat schijnt de onderliggende, donkerder kleur er toch weer doorheen. De slimmere vakman doet dit dus alleen met een ander plaatje, waar zoveel mogelijk zwart in zit.

Met een waas van geheimzinnigheid

Minder prettig is het, wanneer hij aan het knutselen gaat met twijfelachtige methoden uit oude boekjes. Het tatoeëerdersvak is omgeven met een waas van geheimzinnigheid, en allerlei 'recepten' worden slechts aan ingewijden doorgegeven - zodat ze met een verbazingwekkende hardnekkigheid blijven opduiken. Vaak gaat het om sterke zuren, die veel te sterk op de huid inwerken.

Ook de tannine-methode van Variot wordt wel gebruikt, waarbij men vergeet dat er honderden soorten tannine zijn. Het is een mooi voorbeeld van de klepel en de klok, maar met ernstige mogelijke gevolgen: De concentraties van de tanninezuren die vaak beschreven worden zijn zeker schadelijk, zoals eerste auteur in onderzoeken heeft aangetoond. Mogelijke gevolgen zijn hoge koorts, braken, leverafwijkingen en hartkloppingen.

Heuse uitvinders in witte jassen

Kort samengevat kunnen we stellen dat alle verwijderingsmethoden die gebruik maken van chemische stoffen riskant zijn. In alle door ons onderzochte gevallen gaat men, niet gehinderd door enige farmacologische kennis of inzicht in de gebruikte stoffen überhaupt, vrolijk aan het knutselen.

Zo komt men geregeld heuse uitvinders tegen in witte jassen, die in de ziekenhuizen aan de slag gaan met zelf omgebouwde electrische tandenborstels, Braun Ladyshaves of onderstellen van electrische treintjes. Naast allerlei toepassingen op vaak niets vermoedende patienten tracht men de huid te bewerken met een ruim sortiment aan potentieel schadelijke stoffen in ongecontroleerde concentraties.

Een Braun Ladyshave omgebouwd tot tatoeagemachine door dr. Carpentier Alting in 1994.

Dr. M. Carpentier Alting

Ongebreidelde zucht tot hobbyisme

Een ander verschijnsel is de ongebreidelde zucht tot hobbyisme van sommige confrères, die hun vrije tijd nuttig willen besteden. Wij noemen slechts de man die meende met gebruikmaking van een bos van zo'n zestig naalden wijnvlekken met wit pigment te kunnen overtatoeëren, waarbij hij wel zo verstandig was dit onder algehele anesthesie te doen.

Het moet deze knutselaar toch aan enig elementair inzicht in de mechanica van de huid ontbroken hebben. Ook wil men nog wel eens met te weinig gebruikte apparaten aan de slag gaan. In de begintijd van de laser moesten daar gewoon toepassingen bij worden gezocht, en het verwijderen van tatoeages was een hot issue in de jaren '70 en '80. Inmiddels is het de serieuze gebruiker wel duidelijk, dat er ook bij deze apparatuur grenzen aan de gebruiksmogelijkheden zijn.

69 naalden gebundeld, die artsen gebruikten in de jaren 60 en 70 om huidaandoeningen te camoufleren

De magie van de laserstraal


De magie van de laserstraal heeft ook binnen de geneeskunde zijn beperkingen. Zie het dossier laser.

Excisie tatoeage.

Excisie tatoeage.

Huid-transplantaten na verwijdering tatoeage.

Excisie tatoeage.

Huid-transplantaten na verwijdering tatoeage.

De methode van het stoomstrijkijzer

Een methode die ik u zeker niet wil onthouden is de methode van het stoomstrijkijzer. Eind jaren '80 vond de politie in Indonesië het nodig om getatoeëerden zonder vorm van proces om het leven te brengen. Getatoeëerden worden in de Indonesische samenleving als crimineel uitschot bestempeld. De arme man uit de dessa, waar geen spoortje criminaliteit te bespeuren viel, werd er uiteindelijk de dupe van. Honderden niet-criminelen werden door vrienden van hun tatoeages ontdaan met behulp van een hete strijkbout die anderhalve minuut op de arm werd gezet. De lappen weefselbleven daarbij veelal aan de bout hangen. Veleb hielden er naast riskante infecties ook omvangrijke hypertrofische littekens van de brandwonden aan over. Bij sommigen leek het alsof ze gebrandmerkt waren. Het is trouwens niet bekend of degenen die met deze zware brandwonden gemerkt waren in een later stadium niet alsnog gearresteerd en geëxecuteerd werden.

In de vorige eeuw vond brandmerken bij ons in Nederland regelmatig plaats om individuen uit de maatschappij te stoten. In veel culturen is een brandmerk net zo stigmatiserend als een tatoeage.

De straf van het brandmerken werd overigens in Nederland als laatste van alle Europese landen in 1854 afgeschaft. In ons land bevindt zich de grootste en best gesorteerde collectie brandijzers ter wereld. Voor meer informatie zie ook http://www.gevangenpoort.nl.

De laatste drie jaar zien wij naast de grote belangstelling voor het verwijderen van tatoeages toch weer een hernieuwde interesse voor het laten aanbrengen van tatoeages en het zich laten toebrengen van brandmerken op de huid.